گزیده ی مصاحبه با آیت الله العظمی مکارم شیرازی درباره شخصیت و اندیشه های مرحوم استاد معرفت

آن مرحوم، عالمی بزرگ از علمای شیعه بود و تحقیقات قرآنی متعددی ارائه دادند که در بعضی از آن زمینه ها خلأ وجود داشت و برخی دیگر نیز تکمیل کارهای دیگران بود، 

گزیده ی مصاحبه با آیت الله العظمی مکارم شیرازی درباره شخصیت و اندیشه های مرحوم استاد معرفت

به مناسبت برگزاری کنگره ی نکوداشت مرحوم آیت الله محمدهادی معرفت (ره) از سوی دبیرخانه کنگره ی گفت و گویی با حضور آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دام ظله) و حضرت حجت الاسلام علی اکبر رشاد، دبیر علمی کنگره و شماری از شاگردان مبرز آیت الله مکارم شیرازی و مرحوم آیت الله معرفت (رحمه الله) ترتیب یافت که در آن پیرامون پاره ای ضرورت های علمی معاصر در قلمرو فقه و اصول و اجتهاد، مطالعات قرآنی و نیز درباره ی شخصیت و افکار مرحوم آیت الله معرفت، مباحث ارزشمندی مطرح شد؛ اینک خلاصه ی آن گفت و گو را در این مجموعه درج می کنیم.

حجت الاسلام و المسلمین رشاد:

برای ما مغتنم است که به هر بهانه ای خدمت شما مشرف شده و زیارتتان کنیم، این بار گفت و گو پیرامون ضرورت های علمی کنونی قلمرو فقه، اصول و علوم قرآنی، و نیز شخصیت علمی و عملی آیت الله معرفت بهانه این توفیق است.

طی چند دهه حضور استاد معرفت در حوزه قم ما با ایشان محشور بودیم انصافا در حوزه علوم و تحقیقات قرآنی، و تدریس و تربیت شاگردان قرآنی، شخصیتی تأثیر گذار و بی بدیل بودند، لهذا رحلت ایشان برای جامعه ی علمی قرآنی، ضایعه ای بزرگ بود.

طی دهه ی اخیر در حوزه، توجه ویژه ای به رسته تفسیر و علوم قؤآن شده است و حضرت عالی از پیشگامان ترویج دانش تفسیر و از پیشتازان و نوآوران تفسیرنگاری برای طبقات حوزوی و دانشگاهی هستید، و کم و بیش مطلع هستیم که نسبت به مرحوم استاد معرفت هم نظر لطفی داشته و دارید، طبیعتا از آراء قرآنی، تفسیری و احیانا فقهی آن مرحوم آگاهی دارید.

به جهت تجلیل از جایگاه و خدمات علمی مرحوم آیت الله معرفت، دوستان ما در گزوه قرآن پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بعد از ارتحال ایشان کنگره ای را تدارک دیدند که به مناسبت نخستین ساگرد رحلت برگزار خواهد شد. در حاشیه ی کنگره، ضمن تهیه شرح حال مختصری از زندگانی آن مرحوم، مقالاتی بر اساس آراء و افکار یا معطوف به نظرات تفسیری و قرآنی ایشان، در دست تهیه دارند که احتمالا در حد دو جلد و به صورت مجموعه ی مقالات قرآنی به چاپ خواهد رسید. در کنار این کارها مقرر شد که با چند تن از بزرگان حوزه از جمله حضرت مستطاب عالی گفت و گویی راجع به شخصیت و آراء و نظرات آن مرحوم صورت پذیرد، اینکه قبول زحمت فرمودید سپاسگزارم.

اولین درخواست این است که در عباراتی کوتاه از زبان جناب ععالی شخصیت علمی و عملی آیت الله معرفت توصیف شود و راجع به آصار عمده ایشان مثل التمهید و التفسیر الاثری الجامعاگر حضور ذهن داشته باشید نظرتان را بفرمایید.

ایشان کوشش می کردند که هم در حوزه تفسیر و هم در حوزه فقه نوآـوری کنند که کم و بیش در این جهت موفق بودند هرچند گهگاه به آراء شاذ و نادری از پیشینیان یا متفکران عرب برمی خوردند و می پسندیدند آن ها را عرضه و مورد بحث قرار می دادند و طبعا آن ها می تواند مورد بحث و نقد نیز قرار گیرد. مثلا ایشان درباره ی مفهوم تأویل نظر خاصی را ارائه می کنند که چندان بین شیعه، شناخته نیست، هر چند بعضی از بزرگان مانند مرحوم آخوند در کفایه به عنوان احتمال به چنین دیدگاهی اشاره کرده اند، ایشان تأویل را به معنای تنقیح مناط و حذف خصوصیات تاریخی و موردی از متن و نوعی توسعه ی دلالی متن، می دانند. با زدودن جهات مصری و عصری خاص از شأن نزول آیات و استفاده از قواعد متعارف ادبی، البته حضرت عالی مستحضرید آراء در این زمینه فراوان است تا آن جا گه یادم هست محوم علامه در المیزان 12 یا 16 معنا برای تأویل ذکر می کنند. اگر نسبت به نظریات آقای معرفت در چنین زمینه هاییی نیز استحضار دارید، نظر مبارکتان را بفرمایید. در هر حال مشتاق استماع و استفاده هستیم.

آیت الله مکارم شیرازی:

قبل از هر چیزی باید بگویم از این که شما اقدام به برگزاری کنگره ای برای بزرگ داشت مرحوم آیت الله معرفت و احترام به خدماتی که ایشان به حوزه تفسیر و علوم قرآنی داشته اند نموده اید، مسرور و خوش حالم. امیدواریم که ان شاء الله این کار سبب شود تا حرکتی کلی تر و جامع تر در این حوزه ها بوجود بیاید. برگزاری این دست از کنگره ها کار بسیاری خوبی است که از قِبل آن کتاب ها و اثرات خوبی ارائه می شود که باعث حرکتی تازه و تشویق موجودین خواهد شد.

اما درباره ی آیت الله معرفت باید بگویم رفاقت من با ایشان دورادور بود لذا معاشرت زیادی با ایشان نداشتم ولی آثار ایشان را – به طور محدود – موفق شده ام که مطالعه کنم. در مجموع راجع به ایشان می توانم این جمله را عرض کنم که آن مرحوم، عالمی بزرگ از علمای شیعه بود و تحقیقات قرآنی متعددی ارائه دادند که در بعضی از آن زمینه ها خلأ وجود داشت و برخی دیگر نیز تکمیل کارهای دیگران بود، ایشان در طول حیات علمی خود شاگردان زیادی پرورش دادند که از آن جمله همین مرکز تخصصی تفسیر است که ایشان مدت ها جزء اساتید این مرکز بودند و دانش پژوهان، استفاده های فراوانی از ایشان می بردند و بحمد الله آثار ماندگاری از آن مرحوم به یادگار مانده است.

از آن جا که انسان، معصوم نیست ممکن است افکار شاذی داشته باشد. به نظر من گاهی آراء شاذی از ایشان نقل می شد که قابل نقد است ولی این مطلب منافاتی با عظمت و گرامی بودن آن شخص ندارد که در عین حال بعضی از افکار یا آثار ایشن مورد نقر قرار گیرد. به نظر من مقداری از نقد ها مربوط به ادبیات خاصی بود که ایشان به کار می برد نه اصل مسئله، چرا که اگر ما آن ادبیات را اصلاح کنیم خواهیم دید که مطلب، مطلب خوبی است. به هر حال آن چه که من از گوشه و کنار درباره ی ایشان شنیدم ذکر خیر بوده است و اجمالا آثارشان، آثار پربرکتی بوده  و ایشان شاگردان خوب و فاضلی را پرورش دادند، خداوند ایشان را غریق رحمت کند و جزاء خیر در مقابل این خدمات به ایشان مرحمت فرماید. اما درباره ی آثار ایشان باید بگویم که افرادی آثار ایشان را مورد بازکاوی قرار دهند و نقطه نظرات خود را در پاورقی ها ذکر کنند تصور می کنم نتیجه پربار تر باشد.

به نقل از کتاب «نگاهی کوتاه به زندگی و اندیشه های استاد آیت الله محمدهادی معرفت طاب ثراه»